Kompanzasyon Zorunlu mu? Güç Faktörü Tebliği ve 50 kVA Sınırı

Kısa cevap: Kurulu gücü ya da besleme trafolarının toplam gücü 50 kVA ve üstünde olan tesislerde kompanzasyon tesisi yapılması yazılı olarak zorunludur; bu hüküm Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının güç faktörünün iyileştirilmesine ilişkin tebliğinde yer alır ve Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği bu tebliğe atıf yapar. Ancak bu zorunluluk proje ve tesis aşamasında aranır. İşletme sırasında her ay ölçülen ve parayla sonuçlanan kural, EPDK’nın reaktif enerji tarifesidir: kurulu gücü 15 kW’ı aşan, mesken ve aydınlatma dışındaki üç fazlı aboneler sınırı aşarsa reaktif bedel öder. Bu yüzden pratikte soru “zorunlu mu” değil, “sınırın altında kalabiliyor muyum” sorusudur.

Güç Faktörü Tebliği nedir, ne diyor?

Halk arasında “güç faktörü tebliği” denen metnin tam adı “Elektrik Projelerinin Hazırlanması ve Elektrik Tesislerinin Gerçekleştirilmesi Sürecinde Güç Faktörünün İyileştirilmesi ile İlgili Tebliğ”dir. İlk hâli 16 Şubat 1983 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmış, bugün bilinen maddeleri 17 Şubat 2000 tarihli ve 23967 sayılı Resmî Gazete’deki değişiklikle almıştır. Değişiklik metninde öne çıkan hükümler şunlardır:

• Madde 1: Kurulu gücü veya besleme transformatörlerinin toplam kurulu gücü 50 kVA ve üstünde olan elektrik tesislerinde kompanzasyon tesisi yapılması zorunludur.
• Madde 5.1.1 ve 6.1.1: Kondansatör gücü, tesisin güç katsayısını cos φ 0,95 (dahil) ile 1,0 arasına yükseltecek şekilde hesaplanır.
• Madde 5.1.6: Sabit kondansatör grubu trafonun boştaki reaktif kayıplarını karşılayacak şekilde seçilir; hesap yapılamıyorsa trafo anma gücünün yaklaşık %3 ile %5’i alınır, diğer gruplar otomatik devreye girip çıkar.
• Madde 5.1.7: Pano tam güce göre projelendirilir, kondansatörlerin zamanla kaybedeceği değer hesaba katılır.
• Madde 5.2 ve 7.2: 50 kVA’nın altındaki ve alçak gerilimden beslenen abonelerin kompanzasyon yaptırması zorunlu değildir; yaptırırlarsa proje aynı esaslara göre hazırlanır.
• Madde 12: Enerji sağlayan kuruluşlar, kompanzasyon tesisini belirtilen sürede kurmayan abonelerin elektriğini kesebilir.

Tebliğ bugün yürürlükte mi?

Burada dürüst bir not düşmek gerekiyor. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği’nin 51. maddesinin (m) bendi (2004 değişikliği), iç tesislere ait kompanzasyon tesislerinin bu tebliğ hükümleri doğrultusunda tesis edileceğini ve yönetmelik hükümlerine göre denetlenip uygun bulunursa enerjilendirileceğini söyler. Bu atıf mevzuat.gov.tr’deki güncel yönetmelik metninde duruyor. Öte yandan tebliğin kendisi mevzuat.gov.tr’de ayrıca yayımlanmıyor ve 2000 sonrasına ait bir değişiklik ya da yürürlükten kaldırma metni bulamadık. Kısacası tebliğin kaldırıldığını gösteren bir düzenleme yok, yönetmelik hâlâ ona atıf yapıyor; ancak güncel durumu için kesin teyit Bakanlıktan alınmalıdır.

Kompanzasyonun proje tarafı ayrıca Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği’nde düzenlenir. Bu yönetmeliğin 10. maddesine göre reaktif güç kompanzasyon tesisinin uygulama projesinde kompanzasyon hesabı, harmonikli yükler için toplam yük akımı hesabı, rezonans frekans hesabı ile reaktör ve kapasitör oranının belirlenmesi, kompanzasyon panosu tek hat şeması ve yerleşim planı yer alır. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği ise güvenlik kurallarını düzenler; metninde kompanzasyon yükümlülüğü ya da hedef güç katsayısı koyan bir hüküm bulamadık.

Kaç kVA’dan sonra kompanzasyon gerekir?

İki ayrı eşik vardır ve sık karıştırılır:

Yani 50 kVA altındaki üç fazlı bir atölyeye kompanzasyon kurma zorunluluğu yazılı değildir, ama reaktif tarife ona da uygulanır. Motor ağırlıklı bir atölye kompanzasyonsuz çalıştığında endüktif oran %33’ü kolayca geçebilir. Bu durumda kanuni bir zorunluluk olmadan da kompanzasyon ekonomik olarak gerekli hâle gelir.

cos φ 0,95 bugün yeterli mi?

Hayır, 50 kVA ve üstü tesisler için yeterli değildir. Tebliğin 2000 yılında koyduğu 0,95 hedefi, bugünkü EPDK sınırlarından gevşektir. Faturadaki endüktif oran, dönem ortalamasıyla tan φ’ye eşittir; cos φ 0,95 için tan φ yaklaşık 0,329, yani oran %32,9’dur. Bu değer 50 kVA altı için tanımlı %33 sınırının çok az altında, 50 kVA ve üstü için tanımlı %20 sınırının ise çok üstündedir. %20 sınırı yaklaşık cos φ 0,98’e karşılık gelir; bu yüzden röle hedefi pratikte 0,99 civarında seçilir.

Örnek: Kurulu gücü 50 kVA üstünde olan örnek bir tesis, ayda 60.000 kWh aktif enerji çeksin ve ortalama güç katsayısını tam 0,95’te tutsun. Endüktif reaktif tüketim yaklaşık 60.000 × 0,329 = 19.721 kVArh, oran %32,9 olur. Sınır aşıldığı için ölçülen reaktif enerjinin tamamı bedele girer: 19.721 × 3,493698 TL/kVArh ≈ 68.900 TL (vergiler hariç, 4 Nisan 2026’dan beri geçerli birim fiyatla). Bu durum her ay sürerse, yılın ilk ihlali aynı faturada düşüldüğü için kalan on bir ayda toplam bedel yaklaşık 758 bin TL’ye ulaşır. Aynı tesis 0,99’da çalışsaydı endüktif oran yaklaşık %14,2 olur ve reaktif bedel çıkmazdı.

Mevcut tesiste ve kapasite artışında ne yapılmalı?

Tebliğ yalnız yeni projeler için değil, mevcut tesisler için de yöntem tarif eder. Madde 7.1.1’e göre mevcut tesislerde aktif ve reaktif sayaçlarla ya da uygun ölçü aletleriyle belirli zamanlarda ölçüm yapılarak en düşük güç katsayısı belirlenir ve kondansatör gücü buna göre hesaplanır. Madde 5.1.7 ise sistemde reaktif güç artışı gerektiren bir güç artışı olduğunda panoya gerekli kondansatör ve donanımın eklenmesini ister. Bugünkü uygulamada da mantık aynıdır: yeni makine, sürücü ya da çatı GES eklendiğinde pano ölçümle yeniden değerlendirilmelidir. Harmonik üreten yüklerin arttığı tesislerde reaktörsüz kondansatör eklemek rezonans riski taşır; bu konuyu harmonik filtre ne zaman gerekir yazısında anlattık.

Zorunluluğu kim denetler, yaptırımı nedir?

Tebliğe göre kompanzasyon projelerinin onayı ve geçici kabulü Bakanlıkça ya da yetki verilmiş enerji sağlayan kuruluşlarca yapılır; süresinde kurulmayan kompanzasyon için elektriğin kesilebileceği hükmü vardır. İç Tesisleri Yönetmeliği de kompanzasyon tesisinin denetlenip uygun bulunması hâlinde enerjilendirileceğini söyler. Uygulamada yeni bir tesisin projesinde kompanzasyon hesabı ve pano şeması istenir. İşletmeye geçtikten sonra ise denetim faturadan yürür: reaktif sayaçlar her ay okunur, sınır aşılırsa bedel tahakkuk eder.

GES’li tesisler için bir ek kural daha vardır: Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği, üretim tesisinde kompanzasyon değişikliği dahil yapılacak değişiklikler için şebeke işletmecisine önceden başvurulmasını öngörür. GES sonrasında oranların nasıl değiştiğini GES sonrası reaktif ceza yazısında anlattık.

Kompanzasyonsuz çalışmanın maliyeti nasıl hesaplanır?

1. Son birkaç faturadan aktif (kWh), endüktif ve kapasitif (kVArh) tüketimi alın.
2. Endüktif ve kapasitif değeri aktif değere bölün; tesisinizin kurulu gücüne uyan sınırla karşılaştırın.
3. Sınır aşılıyorsa ölçülen reaktif enerjinin tamamını güncel birim fiyatla çarpın.
4. Gereken kondansatör gücünü ortalama aktif güç ve mevcut güç katsayısından bulun (kaç kVAr kompanzasyon gerekir).

Bu adımları kompanzasyon hesaplama aracı sizin için yapar. Faturanız elinizde değilse reaktif ceza risk testi yüklerinize göre riskin yönünü gösterir. Birim fiyatın geçmişi için reaktif enerji birim fiyatı yazısına bakabilirsiniz. Pano ihtiyacınız netleşirse kompanzasyon panosu imalatı sayfasında çalışma şeklimizi anlatıyoruz: önce faturayla ön değerlendirme, gerekirse yerinde ölçüm, sonra kalem kalem teklif.

Sık sorulanlar

Kompanzasyon yaptırmazsam elektriğim kesilir mi?

Tebliğde süresinde kompanzasyon kurmayan abonenin elektriğinin kesilebileceği yazar, ancak işletmedeki tesislerde karşılaşılan olağan sonuç reaktif bedeldir. 50 kVA ve üstünde endüktif oran %20, kapasitif oran %15 sınırını aşarsa ölçülen reaktif enerjinin tamamı faturalanır.

50 kVA altındaki dükkân ya da atölye için kompanzasyon şart mı?

Yazılı bir zorunluluk yoktur. Ancak kurulu gücü 15 kW’ı aşan üç fazlı aboneliklerde endüktif %33 ve kapasitif %20 sınırları uygulanır; motorlu yük fazlaysa küçük bir kompanzasyon ünitesi bedeli kısa sürede karşılayabilir. Önce faturadaki oranlara bakın.

Projede cos φ 0,95 yazıyor, faturada ceza geliyor. Neden?

0,95 eski tebliğin proje hedefidir. Bugünkü EPDK kuralında 50 kVA ve üstü tesis için endüktif sınır %20 olup bu yaklaşık cos φ 0,98’e denk gelir. 0,95’te çalışan bir tesisin oranı yaklaşık %33’tür ve sınırı aşar; röle hedefini 0,99 civarına almak gerekir.

Kaynaklar

• Resmî Gazete, 17 Şubat 2000, sayı 23967: Güç Faktörünün İyileştirilmesi ile İlgili Tebliğ’de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (sayfa 29 ile 32)
• Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği, madde 51/m (mevzuat.gov.tr)
• Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği, madde 10 (mevzuat.gov.tr)
• EPDK, Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar, madde 13 ve EK-1; güncel metin: Resmî Gazete, 30 Nisan 2022, sayı 31825
• EPDK, Elektrik Faturalarına Esas Tarife Tabloları (4 Nisan 2026 tablosu)

Mevzuat metinleri ve birim fiyat en son Ekim 2026’da kontrol edildi.