Endüktif ve Kapasitif Reaktif Sınırlar: %20 ve %15 Nasıl Okunur?

Kısa cevap: Kurulu gücü 50 kVA ve üstündeki tesislerde, bir fatura döneminde çekilen endüktif reaktif enerji aktif enerjinin %20’sini, sisteme verilen kapasitif reaktif enerji ise %15’ini aşamaz. 50 kVA altındaki tesislerde bu sınırlar %33 ve %20’dir. Mesken, aydınlatma, tek fazlı ve kurulu gücü 15 kW’a kadar olan kullanıcılara reaktif sınır uygulanmaz.

Endüktif ve kapasitif reaktif enerji arasındaki fark nedir?

Endüktif reaktif enerji, motor, trafo, kaynak makinesi gibi manyetik alanla çalışan yüklerin çektiği enerjidir; akım gerilimin gerisinde kalır. Kompanzasyonu olmayan ya da yetersiz kalan sanayi tesislerinde endüktif oran yüksektir.

Kapasitif reaktif enerji ise akımın gerilimin önüne geçtiği durumda oluşur. Kaynağı çoğu zaman yük düşükken devrede kalan kondansatörlerdir; uzun kablolar, LED sürücüleri ve anahtarlamalı güç kaynakları da bu yöne katkı yapar. Yani kapasitif ceza çoğu zaman “fazla kompanzasyon” işaretidir. Bu tarafın çözümü için kapasitif ceza ve şönt reaktör yazısına bakabilirsiniz.

Reaktif sınırlar kimlere uygulanır?

Sınırlar EPDK’nın tarife uygulamalarına ilişkin usul ve esaslarının 13. maddesinde ve eki olan reaktif sınır kontrolü metodolojisinde düzenlenir; maddenin bugünkü hâli 30 Nisan 2022 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Uygulama kurulu güce göre ikiye ayrılır:

Sanayi, ticarethane, kamu, tarımsal sulama ve OSB katılımcısı abonelikler kapsamdadır; AG ya da OG beslenmek ve tek terimli ya da çift terimli tarifede olmak bu ayrımı değiştirmez. Eski kaynaklarda görülen 9 kW muafiyet eşiği 2022’de 15 kW kurulu güce yükseltilmiştir.

Oran sınırı hangi güç katsayısına denk gelir?

Faturadaki oran, reaktif enerjinin aktif enerjiye bölümüdür; bu da dönem ortalamasıyla tan φ demektir. Güç katsayısı karşılığı cos φ = 1 / √(1 + oran²) ile bulunur:

• Endüktif sınır %20: oran 0,20 → cos φ ≈ 0,98 (endüktif)
• Kapasitif sınır %15: oran 0,15 → cos φ ≈ 0,989 (kapasitif)
• 50 kVA altı endüktif sınır %33: oran 0,33 → cos φ ≈ 0,95

Bu yüzden röle hedefini 0,98 seçmek tesisi tam sınırda bırakır; pratikte 0,99 hedef seçilir. Bir not: aylık oran ağırlıklı bir ortalamadır. Gün içinde cos φ bazen 0,90’a düşüp bazen kapasitife geçse bile ay sonundaki toplam oran sınırın içinde kalabilir; tersi de olabilir. Kondansatör ihtiyacının hesabı için kaç kVAr kompanzasyon gerekir yazısına bakın.

Faturada ve sayaçta oran nasıl okunur?

Faturada ya da okuma bildiriminde aktif ve reaktif tüketimin ilk ve son endeksleri yer alır. Sayaç bu değerleri ayrı kayıtlarda tutar; EPDK metodolojisinde kullanılan başlıca kayıtlar şunlardır:

• 1.8.0: Çekilen aktif enerji (oranın paydası)
• 5.8.0: Çekilen endüktif reaktif enerji (endüktif oranın payı)
• 8.8.0: Verilen kapasitif reaktif enerji (kapasitif oranın payı)

Bazı faturalarda endüktif değer RI, kapasitif değer RC kısaltmasıyla gösterilir. Okuma adımları:

1. Her kalem için son endeksten ilk endeksi çıkarın.
2. Farkı sayaç çarpanıyla çarpın (akım trafolu ölçümde çarpan 1’den büyüktür).
3. Endüktif kVArh değerini aktif kWh değerine bölün; sonuç %20 sınırının altında olmalı.
4. Kapasitif kVArh değerini aynı aktif kWh değerine bölün; sonuç %15 sınırının altında olmalı.

Faturanızdaki değerleri kompanzasyon hesaplama aracına yazarak oranları ve gereken kondansatör gücünü görebilirsiniz.

Sınır aşılırsa ne olur?

• Sınırın aşıldığı yöndeki reaktif enerjinin yalnız aşan kısmı değil, tamamı reaktif enerji bedeline girer.
• Endüktif ve kapasitif sınır aynı dönemde birlikte aşılırsa, hesaplanan değerlerden yüksek olanı faturaya yansır.
• Bir takvim yılındaki ilk ihlalin bedeli faturada gösterilir ve aynı faturada düşülür; sonraki ihlaller faturalanır.
• Okuma dönemi 35 günü aşarsa reaktif bedel 35 günle sınırlı uygulanır.

Hesabın örnekli anlatımı reaktif ceza nedir yazısındadır. Oranlarınız sınıra yaklaşıyorsa ölçüm ve düzeltme için reaktif ceza çözümü sayfasına bakabilirsiniz.

GES’li tesislerde sınırlar farklı mı?

Hayır, aynı madde ve aynı sınırlar uygulanır. Ancak oranın paydası şebekeden çekilen aktif enerji (1.8.0) olduğu için, öz tüketim yapan bir GES bu paydayı küçültür ve aynı reaktif tüketim daha yüksek bir oran üretir. Tesis üretim yönündeyken, yani şebekeye enerji verirken, şebekeden çekilen reaktif enerji de verilen aktif enerjiye oranlanarak ayrıca kontrol edilir. Ayrıntılar GES sonrası reaktif ceza yazısında.

Faturanız elinizde değilse tesisinizdeki yüklere göre riskin yönünü reaktif ceza risk testi ile görebilirsiniz; değerleriniz varsa kompanzasyon hesaplama aracı oranınızı ve tahmini bedeli hesaplar.

Sık sorulanlar

Kurulu gücümün 50 kVA üstünde olup olmadığını nereden öğrenirim?

Kurulu güç, aboneliğin dağıtım şirketi kayıtlarında ve bağlantıya ilişkin belgelerde yer alır. Emin değilseniz faturadaki tesisat numarasıyla dağıtım şirketinden öğrenebilirsiniz; hangi sınırın uygulandığı bu değere bağlıdır.

Oranım sınırın altındaysa hiç reaktif bedel çıkmaz mı?

Evet. Endüktif oran %20, kapasitif oran %15 sınırının altında kalırsa (50 kVA ve üstü) o dönem reaktif enerji bedeli çıkmaz. Sınır aşıldığında ise ölçülen reaktif enerjinin tamamı faturalanır.

Kapasitif sınır neden endüktiften daha düşük?

Kapasitif reaktif enerji şebekede gerilimi yükseltir ve çoğu zaman gereksiz kompanzasyonun sonucudur; bu yüzden daha sıkı tutulur. 50 kVA ve üstü tesislerde endüktif sınır %20, kapasitif sınır %15 olarak uygulanır.

Kaynaklar

• EPDK, Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar, madde 13 ve EK-1
• Resmî Gazete, 30 Nisan 2022, sayı 31825: EPDK’nın 10961 sayılı kararı (reaktif enerji maddesinin güncel metni)
• EPDK, Elektrik Faturalarına Esas Tarife Tabloları (reaktif enerji birim fiyatı, 4 Nisan 2026 tablosu)

Mevzuat metinleri ve birim fiyat en son Ekim 2026’da kontrol edildi.