Dalgıç Pompa Kompanzasyonu: Tarımsal Sulamada Reaktif Ceza ve Çözüm

Kısa cevap: Tarımsal sulama aboneleri reaktif enerji bedeline tabidir; kurulu gücü 15 kW’ın üstündeki üç fazlı bir dalgıç pompa aboneliği, kurulu gücü 50 kVA altındaysa endüktif %33 ve kapasitif %20, 50 kVA ve üstündeyse %20 ve %15 sınırlarına göre faturalanır. Bir üreticinin 6 inç dalgıç motor kataloğunda tam yükteki cos φ 0,77 ile 0,86 arasındadır; kompanzasyonsuz bir pompada endüktif oran bu yüzden sınırın çok üstüne çıkar. Çözüm, motor başı kondansatörle otomatik panonun birlikte kullanılmasıdır. Sürücülü motorda kondansatör sürücü çıkışına bağlanmaz; sezon dışında ise boşta kalan trafo ve sabit kondansatör nedeniyle ceza riski sürer.

Tarımsal sulama abonesi reaktif bedel öder mi?

Öder. EPDK’nın 4 Nisan 2026 tarife tablosunda reaktif enerji bedeli Tarımsal Faaliyetler satırlarında da yer alır ve birim fiyat diğer gruplarla aynıdır: 349,3698 kr/kVArh, yani 3,493698 TL/kVArh (vergiler hariç). Muafiyet yalnız tek fazla beslenen tüketiciler ile kurulu gücü 15 kW’a kadar (15 kW dahil) olan kullanıcılar içindir.

Hesap fatura dönemi toplamları üzerinden yapılır ve sınır aşılırsa ölçülen reaktifin tamamı faturalanır. Bir takvim yılındaki ilk ihlalin bedeli aynı faturada düşülür; sonraki ihlallerin hepsi ödenir. Sulama sezonu boyunca her ay sınırı aşan bir abone, ilk ay dışındaki her faturada bedel öder. Kavramın tamamı için reaktif ceza nedir yazısına bakın.

Dalgıç pompa motorunun cos φ değeri nedir?

Pedrollo’nun 6 inç 6PD serisi dalgıç motor kataloğunda 400 V, 50 Hz için tam yükteki değerler şöyledir:

Bu değerler tam yük içindir. Pompa kısmi yükte çalıştığında, örneğin kuyu seviyesi değiştiğinde ya da vana kısıldığında, motorun mıknatıslanma için çektiği reaktif güç fazla değişmezken aktif güç düşer ve cos φ küçülür. ABB’nin güç faktörü düzeltme teknik notu da motorun kısmi yükteki güç katsayısını tam yük değerine bir azaltma katsayısıyla bağlar.

Katalogdaki 30 kW motoru örnek alalım: şebekeden çekilen aktif güç 30 / 0,85 ≈ 35,3 kW, reaktif güç 35,3 × 0,672 ≈ 23,7 kVAr’dır. Kompanzasyon yoksa endüktif oran %67 olur; hem %33 hem %20 sınırı geniş farkla aşılır.

Motor başı mı, merkezi kompanzasyon mu?

Motor başı kondansatörün sınırı önemlidir. ABB’nin teknik notuna göre motor uçlarına bağlanan kondansatörün gücü, motorun anma geriliminde boşta çektiği reaktif gücün %90’ını geçmemelidir: Qc ≤ 0,9 × √3 × Un × I0. Kondansatör büyük seçilirse motor şebekeden ayrıldığı anda dönmeye devam ederken kondansatörden uyarılır ve jeneratör gibi çalışabilir; ABB bu durumda anma geriliminin iki katına varan aşırı gerilimden söz eder. Boşta akım I0 motor üreticisinin belgelerinde verilir; dalgıç motorlar kuyuda boşta çalıştırılamadığı için değeri üreticiden istemek gerekir.

Örnek: 30 kW dalgıç pompa için kaç kVAr?

Aynı motorda farklı hedefler için gereken kondansatör gücü şöyledir: cos φ 0,95 için 12,1 kVAr, 0,98 için 16,6 kVAr, 0,99 için 18,7 kVAr. Endüktif sınır %20 yaklaşık cos φ 0,98’e, %33 ise yaklaşık 0,95’e denk gelir.

Üreticinin boşta akımı 20 A verdiğini varsayalım: Q0 = √3 × 400 × 20 / 1000 ≈ 13,9 kVAr, motor başı sınırı 0,9 × 13,9 ≈ 12,5 kVAr olur. 12,5 kVAr kondansatörle endüktif oran %31,8’e iner. Kurulu gücü 50 kVA altında olan bir abone için bu %33 sınırının az altındadır ve pay çok küçüktür. 50 kVA ve üstü bir abone için ise yetmez; kalan 4 ile 6 kVAr açığı otomatik panodaki kademeler kapatır. Tek kuyulu bir abonede bu pano, pompa panosunun yanında küçük bir röleli kademe grubundan oluşabilir.

Yıldız üçgen yol verilen motorlarda kondansatörün ayrı bir kontaktörle, motor üçgene geçtikten sonra devreye alınması ve motordan önce devreden çıkarılması uygundur. ABB’nin teknik notu da kondansatörün motor yol aldıktan sonra bağlanıp motor durmadan önce ayrıldığı bağlantıyı bu riskten kaçınma yolu olarak gösterir.

Yumuşak yol verici ve sürücüyle kondansatör nasıl bağlanır?

• Yumuşak yol verici (soft starter): Schneider Electric, Altistart yumuşak yol vericiler için kondansatörün yol verici ile motor arasına bağlanmasını yasaklar; kondansatör yol vericinin besleme tarafına, yol verici baypas edildikten sonra ya da yol verici enerjilenmeden önce bağlanmalıdır. Bunun için en az iki kontaktör gerekir.
• Frekans sürücüsü (VFD): ABB’nin ACS580 sürücü donanım el kitabı, güç faktörü kondansatörlerinin ve harmonik filtrelerin motor kablosuna, yani sürücü ile motor arasına bağlanmamasını ister; bu bağlantı sürücüye ya da kondansatöre kalıcı zarar verebilir. Aynı el kitabı AC sürücülerde ayrıca güç faktörü kompanzasyonu gerekmediğini belirtir.
• Sürücülü tesiste merkezi pano: Sürücünün giriş tarafında kompanzasyon panosu varsa ABB, büyük bir kondansatörün sürücü bağlıyken tek seferde devreye alınmamasını, kademelerin küçük tutulmasını ve panonun harmonik üreten yüklere uygun, yani bloke reaktörlü ya da filtreli olmasını önerir. Ayrıntı için harmonik filtre ne zaman gerekir yazısına ve harmonik filtre sayfasına bakın.

Sezon dışında neden ceza gelebilir?

Sulama sezonu bittiğinde pompa durur, ama abonelik ve çoğu zaman trafo enerjili kalır. Kendi trafosu olan ve ölçümü OG tarafında yapılan bir abonede trafonun boştaki reaktifi sayaca girmeye devam eder. Aktif enerji neredeyse sıfıra indiği için oranın paydası çok küçüktür.

Örnek bir abonede 160 kVA ve 33 kV trafo olsun. Maksan’ın tablosuna göre i0 %2,0 ve boştaki kayıp 0,242 kW’tır; Q0 ≈ 3,2 kVAr. Pompanın hiç çalışmadığı 720 saatlik bir ayda:

• Sabit grup yoksa: aktif enerji 174 kWh, endüktif reaktif 2.304 kVArh, oran yaklaşık %1.322. Bedel 2.304 × 3,493698 ≈ 8.049 TL.
• Sabit grup trafo gücünün %5’i (8 kVAr) ise: 4,8 kVAr kapasitif güç kalır; kapasitif reaktif 3.456 kVArh, oran yaklaşık %1.983. Bedel 3.456 × 3,493698 ≈ 12.074 TL.
• Sabit grup Q0’a yakın olsa bile: yalnız 0,5 kVAr fark 360 kVArh eder ve oran %207 olur; bedel yaklaşık 1.258 TL.

Bedeller vergiler hariçtir. Sonuç şudur: pay çok küçük olduğunda sabit grup ne kadar iyi seçilirse seçilsin oran sınırın altında kalmayabilir. Bu yüzden sezon kapanışında trafonun enerjisiz bırakılıp bırakılamayacağını ve nasıl yapılacağını dağıtım şirketinize sorun; mümkün değilse sabit grubu trafonun gerçek değerine göre seçin ve rölesi şönt reaktör kademesini yönetebilen bir pano düşünün. Ölçüm noktasından sonra uzun bir OG kablo hattı varsa kablonun kendi kapasitesi de kapasitif yönde katkı yapar. Trafonun boştaki reaktifi ayrıntısıyla trafo boşta reaktif güç yazısında, kapasitif tarafın çözümü kapasitif ceza ve şönt reaktör yazısında.

Sezon başında ve sonunda neler kontrol edilmeli?

1. Kondansatörlerin kapasitesini ölçün; kapasite kaybı olanları değiştirin.
2. Kondansatör kontaktörlerinin kontaklarını ve sigortaları kontrol edin.
3. Rölenin hedef güç katsayısını, akım trafosu oranını ve yönünü doğrulayın.
4. Sezon sonunda sabit grubun ve kademelerin boşta ne yaptığını faturada ya da uzaktan takip ekranında izleyin.

Tam liste için kompanzasyon panosu bakım kontrol listesi yazısına, servis için kompanzasyon bakım ve servis sayfasına bakabilirsiniz. Kendi pompanız için gereken kVAr değerini kompanzasyon hesaplama aracında görebilir, faturanızla teklif formundan ön değerlendirme isteyebilirsiniz.

Sık sorulanlar

15 kW’lık tek dalgıç pompası olan abone reaktif bedel öder mi?

Kurulu gücü 15 kW’a kadar (15 kW dahil) olan kullanıcılar reaktif bedelden muaftır. Kurulu güç 15 kW’ı aşarsa bedel uygulanır; 50 kVA altında endüktif sınır %33, 50 kVA ve üstünde %20 olur.

Motor başı kondansatör tek başına yeter mi?

Çoğu zaman yetmez. Kendi kendine uyarma sınırı motor başı kondansatörü küçük tutar; ABB’nin motor tablolarında motor başı kompanzasyon sonrası cos φ değerleri 0,92 ile 0,98 arasındadır. Endüktif %20 sınırı yaklaşık cos φ 0,98’e denk geldiği için kalan açığı otomatik kademeler kapatır; trafo reaktifi de ayrıca karşılanmalıdır.

Sürücülü pompaya kondansatör bağlanır mı?

Sürücü ile motor arasına bağlanmaz. Sürücü üreticileri bu bağlantının sürücüye ya da kondansatöre zarar verebileceğini belirtir. Sürücülü tesiste kompanzasyon, sürücünün besleme tarafındaki reaktörlü bir panoyla yapılır ve kapasitif oran %15 sınırına karşı da izlenir.

Kaynaklar

• EPDK, Elektrik Faturalarına Esas Tarife Tabloları (4 Nisan 2026 tablosu, Tarımsal Faaliyetler satırları)
• Resmî Gazete, 30 Nisan 2022, sayı 31825: EPDK’nın 10961 sayılı kararı (reaktif enerji maddesinin güncel metni)
• Pedrollo, 6PD 6 inç dalgıç motorlar, 50 Hz teknik veri sayfası
• ABB, Technical Application Papers No.8: Power factor correction and harmonic filtering in electrical plants, bölüm 5 ve 7
• ABB, ACS580-01 drives hardware manual (3AXD50000044794 Rev G, 2025), güç faktörü kompanzasyon kondansatörleri bölümü
• Schneider Electric, Altistart yumuşak yol vericilerde güç faktörü kondansatörlerinin bağlantısı (FA343001)
• Maksan Transformatör, Dağıtım transformatörleri teknik değerleri

Mevzuat metinleri ve birim fiyat en son Ekim 2026’da kontrol edildi.