Trafo Boşta Reaktif Güç: Sabit Kondansatör Grubu Nasıl Seçilir?

Kısa cevap: Bir dağıtım trafosu hiç yük beslemese bile mıknatıslanmak için sürekli reaktif güç çeker; bu güç yaklaşık Q0 ≈ i0% × Sn bağıntısıyla bulunur ve üretici kataloglarına göre 250 ile 1600 kVA arasındaki yağlı trafolarda anma gücünün yaklaşık %1 ile %2’si kadardır. Ölçümü OG tarafında yapılan abonelerde bu reaktif sayaca girer ve gece yük düştüğünde endüktif oranı yükseltir. Çözüm, trafonun boştaki reaktifine denk küçük bir sabit kondansatör grubudur; grup büyük seçilirse aynı saatlerde bu kez kapasitif bedel doğar.

Trafo boşta neden reaktif güç çeker?

Trafonun nüvesinde manyetik akı oluşturmak için şebekeden bir mıknatıslanma akımı çekilir. Bu akıma boşta akım denir ve anma akımının yüzdesi olarak i0% ile gösterilir. Boşta akımın küçük bir kısmı demir kayıplarını (P0) karşılar, büyük kısmı reaktiftir. Bu yüzden trafonun boştaki reaktif gücü pratikte Q0 ≈ (i0% / 100) × Sn ile hesaplanır; daha kesin değer √((i0 × Sn)² − P0²) bağıntısıyla bulunur, ama P0 küçük olduğu için fark ihmal edilecek kadar azdır.

Boştaki akım ve kayıp, trafonun fabrika deneylerinde ölçülür. TEDAŞ’ın hermetik tip dağıtım trafoları teknik şartnamesi bu ölçümü rutin deneyler arasında sayar ve boştaki akım için imalatçının beyan ettiği değere göre +%30 tolerans tanır. Kendi trafonuzun değeri, etiketinde ya da deney raporunda yazar.

Trafo yük altındayken buna bir de kaçak reaktansın çektiği reaktif eklenir. ABB’nin güç faktörü düzeltme teknik notunda verilen yaklaşık bağıntıya göre bu kısım uk% × Sn × KL² kadardır; KL trafonun yüklenme oranıdır. Yük kısmı gündüz büyür, gece küçülür; boştaki kısım ise trafo enerjili olduğu sürece sabittir.

Trafo gücüne göre boştaki reaktif ne kadar?

Aşağıdaki tabloda i0 değerleri bir yerli üreticinin (Maksan) yağlı tip standart dağıtım trafoları tablosundan ve ABB’nin teknik notundaki yağlı trafo tablosundan alınmıştır. Q0 sütunu 33 kV değerleriyle hesaplanmıştır. Son sütun, Tebliğ’in hesap yapılamadığı durumlar için verdiği %3 ile %5 aralığıdır.

Tablonun gösterdiği şudur: bugünkü kataloglara göre boştaki reaktif, Tebliğ’in yaklaşık aralığının alt ucunun bile altında kalabilir. Bu yüzden %3 ile %5 kuralı, trafonun gerçek değeri biliniyorsa kullanılmamalıdır.

OG abonesinde trafo reaktifi faturaya neden gece yansır?

OG abonelerinde sayaç çoğu zaman trafonun OG tarafındadır; trafonun çektiği reaktif enerji de sayaca girer. Kompanzasyon panosunun rölesi ise akımı AG tarafındaki akım trafosundan ölçer ve trafonun kendi reaktifini görmez. Gündüz bu fark yük reaktifinin yanında küçük kalır. Gece ve hafta sonu yük düştüğünde aktif enerji azalır, trafo reaktifi ise aynı kalır; dönem toplamında endüktif oran yükselir.

Oran, dönemin endüktif kVArh değerinin aktif kWh değerine bölünmesiyle bulunur. Payda küçüldükçe sabit kalan küçük bir reaktif bile oranı sınırın üstüne çıkarabilir. Sınır aşıldığında ölçülen reaktifin tamamı 3,493698 TL/kVArh (vergiler hariç) üzerinden faturalanır.

Sabit grup nasıl boyutlandırılır?

Güç Faktörünün İyileştirilmesi Tebliği’nin 5.1.6 maddesine göre sabit kondansatör grubu öncelikle güç trafosunun boştaki sabit reaktif kayıplarını karşılayacak şekilde hesapla bulunur. Hesap yapılamıyorsa trafo anma gücünün yaklaşık %3 ile %5’i arasında seçilebilir; ancak bu seçim, yalnız sabit grup devredeyken tesisin güç katsayısının istenen değerde kalması şartına bağlıdır. Madde ayrıca sabit grubun ana otomatik şalterden önce ya da sonra bağlanabileceğini, önce bağlanırsa uyarı levhası gibi emniyet önlemlerinin alınmasını ve sabit kondansatörün harmoniklerde rezonansa yol açmayacak şekilde hesaplanmasını ister.

1. Trafonun etiketinden ya da deney raporundan i0 ve Sn değerini alın, Q0’ı hesaplayın.
2. Sabit grubu Q0’a eşit ya da biraz altında seçin. Yükle değişen kısmı otomatik kademelere bırakın.
3. Harmonik kaynağı olan tesiste sabit grup da reaktörlü olmalıdır; aksi hâlde sabit grup trafoyla rezonans oluşturabilir.
4. Gece ve hafta sonu faturasındaki kapasitif endeksi izleyin; kapasitif değer büyüyorsa sabit grup fazladır.

Sabit grup büyük seçilirse ne olur? Örnek hesap

Kurulu gücü 50 kVA’nın üstünde, 630 kVA ve 33 kV trafolu, ölçümü OG tarafında olan örnek bir tesis düşünelim. Tablodaki üretici verisine göre i0 %1,6, yani Q0 ≈ 10,1 kVAr; boştaki kayıp 0,69 kW, kısa devre gerilimi %4,5. Tesis ayda 200 saat ortalama 250 kW yükle çalışıyor, röle yükü cos φ 0,99’a getiriyor. Kalan 520 saatte yalnız 3 kW aydınlatma ve güvenlik yükü var. Dönemin aktif enerjisi yaklaşık 52.057 kWh’tir. Hesapta sabit grubun akım trafosundan önce bağlı olduğu, yani rölenin onu görmediği varsayılmıştır.

Sabit grup yokken boştaki saatlerde trafo reaktifi sayaca girer ve endüktif oran %20 sınırını aşar. Q0’a yakın bir sabit grup bu reaktifi karşılar ve oran sınırın altına iner. Sabit grup Tebliğ’in üst ucuna göre 31,5 kVAr seçilirse boştaki saatlerde 21,4 kVAr kapasitif güç kalır; kapasitif oran %15 sınırını aşar ve bedel kapasitif reaktifin tamamı üzerinden çıkar. Bedeller 3,493698 TL/kVArh ile vergiler hariç hesaplanmıştır; gece çalışan küçük yüklerin reaktifi ihmal edilmiştir.

Sabit grup doğru seçildiği hâlde gece kapasitif endeks kaydediliyorsa kaynak kablolar, UPS ya da LED aydınlatma olabilir. Bu durumda kondansatör çıkarmak yetmez, tesise endüktif güç eklemek gerekir; ayrıntısı kapasitif ceza ve şönt reaktör yazısında, uygulama şönt reaktör ve SVC sayfasında.

Sabit grubun doğru olduğunu nasıl kontrol edersiniz?

• Hafta sonu ya da tatil dönemine denk gelen faturalarda endüktif ve kapasitif oranı ayrı ayrı inceleyin.
• Tesis boşken enerji analizörüyle trafo tarafında reaktif güç kaydı alın; boştaki net reaktif sıfıra yakın olmalıdır.
• Sabit grup kondansatörünün kapasitesini bakımda ölçün; kapasite kaybı sabit grubu sessizce küçültür.
• Trafo değiştiğinde, ikinci trafo eklendiğinde ya da GES kurulduğunda sabit grubu yeniden hesaplayın.

Gece ve hafta sonu oranlarını sürekli izlemek için uzaktan reaktif takip, yerinde ölçüm için enerji analizi sayfalarına bakabilirsiniz. Yük kademelerinin hesabı için kompanzasyon hesaplama aracını ve kaç kVAr kompanzasyon gerekir yazısını kullanın.

Sık sorulanlar

AG abonesinin de trafo için sabit grubu olmalı mı?

Sayaç trafonun AG tarafındaysa ve trafo dağıtım şirketine aitse trafonun reaktifi sizin sayacınıza girmez; sabit gruba bu amaçla gerek yoktur. Sayaç OG tarafındaysa trafo reaktifi faturanıza yansır ve endüktif oran %20 sınırına bu kısım da eklenir.

Sabit grup için %3 ile %5 kuralı yanlış mı?

Yanlış değil, ama hesap yapılamayan durumlar için verilmiş yaklaşık bir değerdir ve Tebliğ bunu yalnız sabit grup devredeyken güç katsayısının istenen değerde kalması şartına bağlar. Güncel kataloglarda boştaki akım çoğu trafoda %1 ile %2 arasında olduğundan, %5’lik bir sabit grup gece kapasitif oranı %15 sınırının üstüne taşıyabilir.

Sabit grup ana şalterden önce mi sonra mı bağlanır?

Tebliğ iki bağlantıya da izin verir. Ana şalterden önce bağlanırsa ana şalter açıkken de sabit grup enerjili kalır; panoda uyarı levhası ve gerekli emniyet önlemleri bulunmalıdır. Hangi bağlantının seçildiği, rölenin sabit grubu görüp görmeyeceğini de belirler.

Kaynaklar

• Resmî Gazete, 17 Şubat 2000, sayı 23967: Güç Faktörünün İyileştirilmesi ile İlgili Tebliğ’de Değişiklik, madde 5.1.6
• Maksan Transformatör, Yağ ile doldurulmuş genleşme depolu ve hermetik standart dağıtım transformatörleri teknik değerleri
• ABB, Technical Application Papers No.8: Power factor correction and harmonic filtering in electrical plants, bölüm 7 (trafo kompanzasyonu tablosu)
• TEDAŞ, TEDAŞ-MLZ/99-032.E Hermetik Tip OG/AG Dağıtım Güç Transformatörleri Teknik Şartnamesi (kayıplar ve toleranslar)
• EPDK, Elektrik Faturalarına Esas Tarife Tabloları (4 Nisan 2026 tablosu)

Mevzuat metinleri ve birim fiyat en son Ekim 2026’da kontrol edildi.