Monofaze Kompanzasyon: Faz Dengesizliğinde Reaktif Ceza Nasıl Önlenir?

Kısa cevap: Tek fazdan beslenen aboneler reaktif enerji bedelinden muaftır; monofaze kompanzasyon ihtiyacı asıl olarak üç fazlı aboneliği olup tek fazlı yükleri fazlara dengesiz dağılmış tesislerde doğar. Bu tesislerde üç fazın akımını ve gerilimini ayrı ayrı ölçen bir röle ile fazlara ayrı bağlanan monofaze kondansatör kademeleri kullanılır. Tek akım trafolu bir röle yalnız bir fazı gördüğü için dengesiz yükte ya eksik ya fazla kompanzasyon yapar.

Tek fazlı aboneler reaktif bedel öder mi?

Ödemez. EPDK’nın tarife uygulama usul ve esaslarındaki 13. maddeye göre mesken tüketicileri, aydınlatma tüketicileri, tek fazla beslenen tüketiciler ve kurulu gücü 15 kW’a kadar (15 kW dahil) olan kullanıcılara reaktif enerji tarifesi uygulanmaz. Küçük bir dükkân ya da büro tek fazdan besleniyorsa, güç katsayısı ne olursa olsun faturasında reaktif bedel çıkmaz.

Konut siteleri ve ayrı sayaçlı ortak alanları mesken grubunda olduğu için onlar da reaktif bedel ödemez. Kurulu gücü 15 kW’ın üstündeki üç fazlı aboneler ise kapsamdadır: kurulu güç 50 kVA altındaysa endüktif sınır %33, kapasitif sınır %20; 50 kVA ve üstündeyse endüktif sınır %20, kapasitif sınır %15 uygulanır. Sınırların ayrıntısı endüktif ve kapasitif reaktif sınırlar yazısında.

Üç fazlı abonede faz dengesizliği neden sorun olur?

Birçok tesiste yüklerin önemli kısmı tek fazlıdır: split klimalar, aydınlatma, prizlere bağlı cihazlar, küçük tek fazlı motorlar, bazı kaynak makineleri. Bu yükler elektrik projesinde fazlara dağıtılır, ama zamanla eklenen cihazlar dengeyi bozar. Bir faz ağır, diğeri hafif yüklü kalır; fazların güç katsayıları da birbirinden farklılaşır.

Trifaze kondansatör her faza eşit reaktif güç verir. Fazlardan biri çok, diğeri az reaktif istiyorsa trifaze kademe ağır fazı eksik, hafif fazı fazla kompanze eder. Faturada üç fazın toplam endeksleri kullanılır; toplam bir süre dengede görünse bile fazlardaki akım düşmez, hafif fazdaki fazla kondansatör yük azaldığında kapasitif tarafa daha kolay kayar.

Tek akım trafolu röle neyi kaçırır?

Klasik reaktif güç rölesi tek fazdan akım ölçer ve diğer iki fazın aynı olduğunu varsayar. Röle üreticisi Entes de kataloğunda tek fazdan akım ölçen serisini dengeli yükler için, üç fazın gerilimini ve akımını ayrı ayrı ölçen serisini dengesiz yükler için konumlandırır. Aşağıdaki örnek farkın faturaya nasıl yansıdığını gösterir.

Örnek bir atölye

Kurulu gücü 50 kVA’nın üstünde olan örnek bir atölyede her faza 10 kW düşen trifaze motor yükü (cos φ 0,82) ve fazlara dengesiz dağılmış tek fazlı yükler olsun: L1’de 18 kW (cos φ 0,78), L2’de 6 kW (cos φ 0,92), L3’te 10 kW (cos φ 0,85).

• Akım trafosu L2’de: Röle L2’yi 0,99’a getirmek için faz başına 7,3 kVAr, toplamda 21,8 kVAr devreye alır. Toplamda 22,4 kVAr endüktif reaktif kalır; oran 22,4 / 64 = %35 olur ve %20 sınırı aşılır.
• Akım trafosu L1’de: Röle faz başına 17,4 kVAr, toplamda 52,3 kVAr devreye alır. L1’de 4,0 kVAr endüktif kalırken L2’de 7,9 kVAr, L3’te 4,3 kVAr kapasitif güç oluşur; toplam 8,2 kVAr kapasitiftir ve oran %12,7’ye çıkar. Yük biraz düştüğünde %15 sınırı aşılır.

Aynı tesiste üç fazı ayrı ölçen bir röle, ortak kısım için yaklaşık 3 × 7 kVAr trifaze kademe, ek olarak L1’e yaklaşık 10 kVAr ve L3’e yaklaşık 3 kVAr monofaze kademe kullanarak her fazı ayrı ayrı hedefe yaklaştırabilir. Örnekteki sayılar sabit yük içindir; gerçek tesiste değerler gün içinde değiştiği için kademe seçimi ölçümle yapılır.

Monofaze kademeli pano nasıl kurulur?

• Karma yapı: Fazların ortak ihtiyacı trifaze kondansatörlerle, fazlar arasındaki fark monofaze kondansatörlerle karşılanır. Entes kataloğu da üç fazın dengesizliğinin başladığı yere kadar trifaze, dengesizliğin olduğu fazlarda monofaze kondansatörle kompanzasyon yaklaşımını anlatır.
• Röle: Üç akım trafosu bağlanan, faz başına ölçüm yapan ve monofaze kademeleri ilgili faza atayabilen bir röle seçilir. Akım trafolarının fazlarla doğru eşleşmesi ve yönü devreye almada tek tek kontrol edilir.
• Monofaze kondansatör: Faz ile nötr arasına bağlanır; anma gerilimi faz-nötr gerilimine ve tesisteki harmonik düzeyine göre seçilir. Harmonik yükü olan tesislerde monofaze kademeler de reaktörlü olmalıdır.
• Kapasitif taraf: Bir faz yük kalktığında kapasitif kalıyorsa o faza monofaze şönt reaktör eklenir. Yükü hızlı değişen dengesiz tesislerde endüktif yük sürücüsüyle çalışan SVC yapısı her fazı ayrı dengeler.

İlgili ürünler için monofaze kondansatörler, monofaze şönt reaktörler, reaktif güç kontrol röleleri ve SVC kompanzasyon sayfalarına bakabilirsiniz.

Monofaze kademe gücü nasıl seçilir?

Seçim, faz bazında alınmış en az bir haftalık ölçüm kaydıyla yapılır. Yöntem kısaca şöyledir:

1. Her faz için yoğun ve sakin saatlerdeki reaktif güç ihtiyacını ayrı ayrı çıkarın.
2. Üç fazın her saatte ortak olan kısmını bulun; bu kısım trifaze kademelerle karşılanır.
3. Ortak kısmın üstünde kalan farkı faz faz yazın. Monofaze kademeler bu farka göre seçilir; en küçük monofaze kademe, en hafif fazın gece ihtiyacından küçük olmalıdır.
4. Gece yalnız bir fazda yük kalıyorsa, o fazda kapasitif tarafa geçişi önlemek için monofaze kademenin rölece ilk çıkarılacak kademe olmasına dikkat edin.
5. Kondansatörlerin zamanla kapasite kaybettiğini hesaba katarak toplam kurulu gücü biraz üstte tutun.

Toplam gücün yöntemi için kaç kVAr kompanzasyon gerekir yazısına, kendi değerlerinizle ön hesap için kompanzasyon hesaplama aracına bakabilirsiniz.

Hangi tesislerde monofaze kompanzasyon gerekir?

• Klima ve aydınlatmanın fazlara dengesiz dağıldığı ofis binaları, mağazalar, okullar ve sağlık tesisleri
• Tek fazlı kaynak makinesi ya da tek fazlı motorlu tezgâhların çok olduğu atölyeler
• Tek fazlı motor ve ısıtıcıların bir arada çalıştığı hayvancılık, sera ve küçük gıda işletmeleri
• Gece yükünün tek bir faza kaldığı, gündüz trifaze motorların çalıştığı karma tesisler

Kapasitif sorunun gece hafif kalan bir fazdan geldiği durumlar için kapasitif ceza ve şönt reaktör yazısına bakabilirsiniz.

Dengesizliği nasıl tespit edersiniz?

1. Rölenin ekranında, varsa faz akımlarını ve faz güç katsayılarını okuyun. Tek akım trafolu rölede bu bilgi yoktur.
2. Ana panoda pens ampermetreyle üç fazın akımını yoğun ve sakin saatlerde ölçün. Fazlar arasında belirgin fark varsa ölçüm gerekir.
3. Enerji analizörüyle en az bir hafta faz bazında aktif ve reaktif güç kaydı alın. Kademe gücü bu kayıttan seçilir.
4. Faturada endüktif ve kapasitif oranın aylar içinde nasıl değiştiğine bakın; röle ayarlarının etkisini reaktif güç rölesi ayarları yazısında anlattık.

Faturanızla ön değerlendirme için reaktif ceza risk testini kullanabilir, faz bazında ölçüm için enerji analizi sayfasından bilgi alabilirsiniz. Mevcut panoya monofaze kademe eklemek ya da röleyi değiştirmek için kondansatör ve röle değişimi hizmetimize bakın.

Sık sorulanlar

Tek fazlı aboneliğe kompanzasyon panosu takmak gerekir mi?

Reaktif bedel açısından gerekmez, çünkü tek fazla beslenen tüketicilere reaktif enerji tarifesi uygulanmaz. Üç fazlı aboneliğe geçen bir işletme ise kurulu gücü 15 kW’ı aşıyorsa endüktif %20 ya da kapasitif %15 gibi sınırlara tabi olur (50 kVA altı kurulu güçte %33 ve %20).

Mevcut trifaze panoya monofaze kademe eklenebilir mi?

Çoğu zaman eklenebilir, ama röle de değişmelidir. Tek akım trafolu bir röle monofaze kademeyi doğru faza atayamaz; üç fazı ölçen bir röle ve üç akım trafosu gerekir. Gövdede yer ve havalandırma yeterliyse yeni pano gerekmeyebilir.

Faz dengesizliğini yüklerin yerini değiştirerek gidermek mümkün mü?

Kısmen mümkündür ve ilk denenecek adımdır. Tek fazlı yüklerin fazlara yeniden dağıtılması dengesizliği azaltır. Ancak yükler gün içinde farklı saatlerde çalıştığı için çoğu tesiste fazlar tam dengelenemez; kalan fark monofaze kademelerle kapatılır.

Kaynaklar

• EPDK, Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar, madde 13 ve EK-1
• Resmî Gazete, 30 Nisan 2022, sayı 31825: EPDK’nın 10961 sayılı kararı (muafiyetler ve sınırlar)
• Entes, Kompanzasyon ürün kataloğu (Temmuz 2021; reaktif güç kontrol röleleri ve şönt reaktörler bölümleri)

Mevzuat metinleri en son Ekim 2026’da kontrol edildi.