Kompanzasyon Panosu Bağlantı Şeması: Tek Hat Şeması, Akım Trafosu ve Sık Hatalar

Kısa cevap: Kompanzasyon panosunun tek hat şeması şebekeden kondansatöre doğru şöyle okunur: ana dağıtım panosundan ayrılan besleme, panonun ana şalteri, bara, her kademe için ayrı koruma (NH sigorta ya da kompakt şalter), kondansatör kontaktörü, reaktörlü sistemlerde seri reaktör ve deşarj düzeni olan kondansatör. Reaktif güç rölesi gerilimi sigortalı girişlerden, akımı ise tesisin tüm yükünü ve kompanzasyon panosunu birlikte gören bir akım trafosundan alır. Sahada en sık görülen hata akım trafosunun yanlış yere takılmasıdır.

Güvenlik notu: Bu yazı şemayı okuyabilmeniz içindir, uygulama talimatı değildir. Panoda bağlantı, değişiklik ve ölçüm işlerini yetkili elektrik personeli; enerjiyi kesip kilitledikten, deşarj süresini bekledikten ve gerilim yokluğunu ölçtükten sonra yapmalıdır. Kondansatörler enerji kesildikten sonra da bir süre gerilim taşır.

Tek hat şeması neden istenir?

Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği’nin 10. maddesi, reaktif güç kompanzasyon tesisi için kompanzasyon hesabını, harmonikli yükler için toplam yük akımı hesabını, rezonans frekans hesabı ile reaktör / kapasitör oranını ve kompanzasyon panosu tek hat şemasını projenin parçası sayar. Şema, panonun nasıl korunduğunu ve rölenin neyi ölçtüğünü tek bakışta gösterir; arıza ve bakımda da ilk başvurulan belgedir.

Şema şebekeden kondansatöre nasıl okunur?

1. Şebeke ve sayaç: Dağıtım şirketinin ölçüm noktası. Faturadaki oranlar burada oluşur.
2. Ana dağıtım panosu girişi: Rölenin akım trafosu buradadır; tesisin tüm çıkışlarından ve kompanzasyon besleme çıkışından önce.
3. Kompanzasyon besleme çıkışı: Ana dağıtım panosunda, kompanzasyon panosuna giden kabloyu koruyan şalter.
4. Pano ana şalteri: Kompanzasyon panosunu bakım için ayırır.
5. Bara: Kademeleri besler.
6. Kademe koruması: Her kademe için NH sigorta ya da kompakt şalter.
7. Kondansatör kontaktörü: Röle komutuyla kademeyi devreye alır, tristörlü sistemde yerini tristör modülü alır.
8. Seri reaktör: Yalnız reaktörlü (detuned) kademelerde.
9. Kondansatör ve deşarj düzeni.
10. Röle ve kumanda devresi: Gerilim ölçme girişleri, akım trafosu girişi, kontaktör bobin çıkışları, alarm kontağı.
11. Fan ve termostat, topraklama.

Her bileşen neye göre seçilir?

Akım trafosu nereye takılmalı?

Akım trafosu, tesisin bütün yüklerini ve kompanzasyon panosunu birlikte görecek noktaya, yani kompanzasyon besleme çıkışının şebeke tarafına takılır. ABB’nin RVC-L kılavuzu, kondansatör devreye girdiği halde güç katsayısı değişmiyorsa nedenin akım trafosunun yanlış yerde olduğunu ve trafonun kondansatör gruplarının ve yüklerin “önüne” takılması gerektiğini yazar.

• Kompanzasyon çıkışından sonra takılırsa: Röle yalnız yükü görür, devreye aldığı kondansatörün etkisini göremez, kademe eklemeye devam eder ve tesis kapasitif tarafa geçer.
• Tek bir çıkışa takılırsa: Röle diğer çıkışların reaktif gücünü bilmez. Tense RGT-12SVC kılavuzundaki “Offset” ayarı, sayacın görüp rölenin görmediği bu tür sabit reaktif güçler için vardır; ama doğru konumun yerini tutmaz.
• Kademe beslemesi akım trafosundan önce alınırsa: Tense RGT kılavuzu bu durumu, kademe akımının üç fazda da düşük görünmesinin nedenlerinden biri olarak sayar.

GES olan tesiste akım trafosu

Çatı GES’i olan tesiste röle, sayacın ölçtüğü şebeke alışverişini görmelidir. Bunun için akım trafosu GES bağlantısının, yüklerin ve kompanzasyon panosunun birleştiği noktanın şebeke tarafında, sayaca giden yolda olmalıdır. Trafo yalnız yükleri ya da yalnız GES çıkışını görürse, röle faturadaki oranla ilgisiz bir değere göre kademe seçer. Gün içinde güç akışı ters döndüğü için röle de bu durumu tanımalıdır; örneğin ABB RVC, aktif güç negatife döndüğünde ayrı bir hedef cos φ kullanabilir. GES’in faturadaki oranı nasıl bozduğu GES sonrası reaktif ceza yazısında, çözüm seçenekleri GES kompanzasyonu sayfasında.

OG ölçümlü tesis

Sayaç orta gerilim tarafındaysa trafonun kendi reaktif tüketimi de faturaya girer. Entes, RGA-OG modelinde OG uyumlu akım trafosu kullanılmasını ve akım trafolarının OG trafonun primer uçlarına bağlanmasını ister; röle seçimi bu duruma göre yapılır.

Gerilim ölçme fazları nasıl bağlanır?

Röle, akımı ölçtüğü faz ile gerilimi ölçtüğü fazlar arasındaki açıyı bilmek zorundadır. İki yaygın yapı vardır:

• Tek akım trafolu röleler: Akım bir fazdan (örneğin L1), gerilim diğer iki faz arasından (L2 ve L3) alınır ve aradaki kayma rölede tanımlanır. ABB RVC bu yapıdadır ve kayma “PHASE” ayarıyla girilir.
• Üç akım trafolu röleler: Entes RGA/RGSR serisi besleme, gerilim ve akım ölçme girişlerinin 3 faz ve nötr olarak bağlanmasını ister. Tense RGT kılavuzu, her faz girişinin o faza ait akım trafosunun k-l uçlarıyla aynı grupta olmasını şart koşar.

Pek çok röle faz ve yön hatasını otomatik bulmaya çalışır; Entes kılavuzu hızlı değişen ve doğrusal olmayan yükler fazlaysa bunun başarısız olabileceğini belirtir. Gerilim girişleri sigortalı bağlanır: Entes RGA/RGSR kılavuzu F tipi 1 A ve 6 A sigorta ister. Ayar ayrıntıları reaktif güç rölesi ayarları yazısında.

Sık yapılan bağlantı hataları nelerdir?

• Akım trafosunun kompanzasyon çıkışından sonra ya da tek bir çıkışa takılması.
• Akım trafosu uçlarının (P1-P2 ya da S1-S2) ters ya da başka bir fazın gerilimiyle eşleşmiş bağlanması.
• Akım trafosu kısa devre köprüsünün devreye almadan sonra kaldırılmaması; ABB RVC bunu F1 hata mesajıyla gösterir.
• Gerilim ölçme girişlerinin sigortasız bağlanması.
• Kademelerde kondansatör kontaktörü yerine motor kontaktörü kullanılması.
• Sigorta değerlerinin kademe akımına bakılmadan seçilmesi.
• Deşarj dirençlerinin kontaktör yardımcı kontağı üzerinden bağlanması; TDK bunun IEC 60831’e uygun olmadığını belirtir.
• Reaktörlü kademede 400 V kondansatör kullanılması ya da kondansatörlerin reaktörün üstüne yerleştirilmesi.
• Rölede tanımlı kademe değerlerinin panodaki gerçek dizilimle uyuşmaması.
• Pano gövdesi ve kapı topraklamasının eksik bırakılması.

Bu hataların sonuçları rölede alarm olarak görünür; hangi kodun neyi gösterdiği reaktif güç rölesi hata kodları yazısında.

Devreye almadan önce neler kontrol edilir?

1. Bağlantı sıkılıkları ve kablo kesitleri.
2. Faz sırası ve gerilim girişleri.
3. Akım trafosunun yeri, yönü ve oranının rölede doğru girildiği.
4. Manuel konumda her kademenin tek tek devreye alınması; rölede görülen reaktif güç kademe gücü kadar değişmeli.
5. Kademe akımlarının pens ampermetreyle ölçülmesi.
6. Fan, termostat ve reaktör sıcaklık kontağının çalıştığı.

Yeni pano için kompanzasyon panosu imalatı, mevcut panonun periyodik kontrolü için bakım sözleşmesi ve bakım kontrol listesi sayfalarına bakabilirsiniz.

Sık sorulanlar

Akım trafosu kompanzasyon panosunun içine takılabilir mi?

Pano içindeki bir nokta yalnız kademelerin akımını görür, tesisin yükünü görmez. Akım trafosu ana dağıtım panosu girişinde, kompanzasyon çıkışından önce olmalıdır; trafonun sekonder kablosu kompanzasyon panosundaki röleye taşınır.

Rölenin kontaktörleri neden ayrı sigortayla beslenir?

Kumanda devresindeki bir arıza ana devreyi, ana devredeki bir arıza da röleyi etkilemesin diye. Kumanda ve ölçme devreleri kendi sigortalarıyla, ayrı ve işaretli olarak bağlanır.

Bağlantı hatası faturaya nasıl yansır?

Röle yanlış ölçerse kademeleri yanlış seçer: ya yetersiz kompanzasyonla endüktif oran %20 sınırını ya da fazla kompanzasyonla kapasitif oran %15 sınırını aşar. İki durumda da o dönemde ölçülen reaktif enerjinin tamamı bedele girer; faturayla ön değerlendirme için reaktif ceza risk testi kullanılabilir.

Kaynaklar

• Elektrik İç Tesisleri Proje Hazırlama Yönetmeliği (RG 03.12.2003, sayı 25305), md. 10
• ABB, RVC-L Power Factor Controller kullanım kılavuzu (sorun giderme tablosu)
• ABB, RVC Power Factor Controller kurulum ve kullanım talimatı
• Entes, RGA ve RGSR serisi reaktif güç kontrol rölesi kılavuzu (güvenlik uyarıları, bağlantı, devreye alma)
• Tense, RGT-12SVC kullanma kılavuzu ve RGT serisi kullanma kılavuzu
• TDK Electronics, Power Factor Correction Product Overview (kontaktör, tristör modülü, reaktör ve deşarj uyarıları)
• Vishay ESTA, Calculations and Tables (deşarj dirençleri, sigorta ve kablo tablosu)

Kaynaklar Ekim 2026’da kontrol edildi.